Büyüklere Bir Bekke Haket

30 Haz 2020 Sal 9:55
ArtıYazı BüyüklüğüEksi

Mehmet Cemal ÇİFTÇİGÜZELİ

 

Mustafa Atik, Kilis Kartalbey İlkokulundan sınıf arkadaşım ve yaşıtım. Kilis Lisesi’ni bitirince Ankara Devlet Mühendislik ve Mimarlık Yüksek Okulu’ndan mezun oldu. Devlet Hava Meydanları İşletmesi Genel Müdürlüğü’nde hem teknik ressam daha sonra aynı yerde inşaat mühendisi ve daire başkanı olarak hizmet verdi. 35 yıl çalışarak emekli (2003) oldu. Ankara’da ikamet ediyor.

Genç bir akademisyen Doç. Dr. Hüseyin Doğramacıoğlu (Kilis 1974) Kemaliye İlk Okulu, Atatürk Ortaokulu, Kilis Endüstri Meslek Lisesinden mezun olduktan sonra Atatürk Üniversitesi Kazım Karabekir Eğitim Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği Bölümü’nü 3. olarak iftiharla bitirdi (1996). Hacettepe Üniversitesi’nde doktorasını verdi (2007). Akademisyen olarak Kilis Üniversitesi’nde Türk Dili Bölümünde başkan olarak öğretim üyeliğini sürdürüyor. Ulusal ve uluslararası makaleleri ve iki kitabı olan Doç. Dr. Hüseyin Doğramacıoğlu Kilis’te ikamet ediyor; evli ve iki çocuk babası.

YAŞAYAN MOTİFLER

masallar

Her iki değerli arkadaşımızın kitaplarını Ankara Kilis Kültür Derneği yayınlamış. Doç. Dr. Hüseyin Doğramacıoğlu’nun “Kilis Masalları Derleme ve İnceleme” adlı 500 sahifelik büyük boy araştırması bir ilmi tahlil çalışması. Masallar V. Propp metodu ile fonksiyoner hale getirilmiş. Türk Mitolojisinden gelme motifler incelenmiş, Kilis sözlü kültürel ürünlerdeki yansımalar aktarılmış. Yazar, araştırmaları sonucu Kilis’in bölgedeki komşularına rağmen Türk Yurdundan kalma yaşayan motifleri bulmuş, ortaya çıkarmış ve bunların hala hayatiyetini devam ettirdiğini görmüş. Araştırmanın danışman hocası ise Prof. Dr. Fuzuli Bayat… Benim dönemimin hocalarından Prof. Dr. Ahmet Caferoğlu’nun Güneydoğu Ağızlarında Toplamalar” adlı çalışması da yazarımıza yoldaş olmuş. Özellikle referansları çok güçlü ve önemli… Eserin sonunda üç sahife kaynakların isimleri ve müellifleri sıralanıyor. Kitapta masalların özetinin verildiği gibi tahlillerinin de yapılması söz konusu dönemin hayat anlayışı, korkular, sevinçler, umutlar bakımından önemli kritiklerdir. Ayrıca içindekiler bölümü gibi bir de özellikle mahalli kelimelerin daha sağlıklı anlaşılması açısından sözlük konulması okuyucu rahatlatıyor. Doğrusu da bu zaten… Masallarda geçen yerel kelimelerin karşılığı kitaptaki sözlüm bölümünde şöyle verilmiş. Alayı-hepsi, ataş kayor-ateş yakıyor, berk-sıkı, billakma-azıcık, cıllor-mızıkçılık yapıyor, çörten-çatı ve damlardaki biriken suları akıtmaya yarayan taş veya metalden yapılmış aparat, depik-tekme, eksik-kadın, felhen-toprak, görümce-hala, haket-masal, iptida-ilkin, kedek-kadar, leyençe-leğen, mezzek, alay etmek, nedek-ne yapalım, orak-orası, öy-ön kısım, pissik-kedi, satıl-küçük kova, şora-şurası, tağa-pencere, ürbet- çirkin, vilvillor-aşırı bağırmak (ben de ilk defa öğrendim), yuka–ince, zahar-herhalde.

GÜNÜMÜZÜN MASALCILARI

Günümüzde liderlerin, siyasilerin, güçlülerin toplum karşısındaki açıklamaları, demeçleri, büyüklere anlattıkları hayal veya yalanlar genelde artık masal olarak algılanıyor. Hiç de modası geçmiyor, bir gelen gideni aratıyor. Hemen bir uluslararası misal vereyim, NATO Genel Sekreteri Danimarkalı Masalcı Hans Christian Andersen. Türkiye’dekileri okuyucular zaten hemen hatırlayabiliyor. Dolayısıyla bu çalışmanın en önemli yanı Kilis’te kaybolmaya yüz tutan masalların hem derlenmesi ve hem de tahlil edilmesi olmuştur. Folklorik özellikler bir araya getirilmiş, saklanmıştır. Yeni nesillere aktarılmıştır. Bu sözlü kültür kayıt altına alınmıştır. Belki günü gelir deşifre edilir. Çünkü masallarda anlatan ögelerin birer fonksiyonu vardır. Önceki yılların çağrışımını yapar. Birbirini matematiksel bir mizanla takip eder. Söz konusu dönemin kültür varlıkları, isimleri, espri anlayışları, talepleri, ikazları, dersleri, töreleri, şölenleri, deyimleri, dili kayda geçer, bize günümüzde kıyas imkânı sağlar. Bundan sonra ise sosyologların, psikologların, antropologların ve halk bilimcilerin görevi başlar. Sonra da görsel ve yazılı fikir emekçilerinin…

MASALCI KIRAATHANESİNDE MASALCI BABALAR

Dünyada masal sektörü televizyonlara dizi bile oluyor. En ilginci,  çekimleri hiç bitmeyen Harry Potter dizileri buna en güzel örnek. Binbir Gece Masalları da öyle değil mi? Kitap baskıları ve filmleri yenilenip sürüyor. Ali Baba ve Kırk Haramiler masalı gibi. Farslar yani İranlılar bu konuda en iddialı olanlardır. En ünlü masalcı baba ise Tebrizli Samed Behrengi adındaki Türk asıllı İranlıdır. Bunu Azerbaycan ve Afganistan takip eder. Halen buralarda masalcı baba ve masalcı dedeler mevcuttur. Masalcı kahveleri faaliyettedir. Bizim en son masalcı babamız Eflatun Cem Güney ile Sanatçı Adile Naşit hanımefendiydi. Her ikisine de rahmet olsun.

Masallarımız bile bizim tanıtımımıza, mesaj vermemize daha müsait iken görmezden geliniyor. İyi ki Doç. Dr. Hüseyin Doğramacıoğlu böyle bir nefis çalışma yapmış ve uygarlık, edebiyat, bölge ve Kilis Tarihi’ne not düşmüş. Eline, kalemine, yüreğine, bilgine, donanımına sağlık sevgili hocam…

YAŞAMAK ÖNDE, TARİFİ DEĞİL

bekke

Zeynep Elif’e ithaf edilen Kilis Kültüründe Bir Bekke Mustafa Atik’in ilk kitabı. Çalışmaya Kilis’te Hudarcılar Çarşısından Dereçli Sokağa sapınca yokuşun başındaki Hacı Osman Sokağa girerseniz 11 numaralı evin havışındaki bir sohbet neden olmuş.

Çocukların biri sucuğun içine cevizin nasıl girdiğini merak ederek sormuş. Anlatmışlar ama kâfi değil. Çünkü yaşamak okumak kadar önde bir özellik… Artık yeni neslin hiç biri güvey gezdirmesini, nefse (loğusa) hamamını bilmiyor. Zaten hamamların kapısına da ya kilit vuruldu, ya kebapçı yapıldı. Buğdayın kaynatılmasını, bulgur haline nasıl getirilmesini, devlüpte nasıl çekildiğini bilenlerin sayısı da çok az. Belki “dullar ekmeği” yapan bile bulunmuyordu.

Yazar Mustafa Atik Kilis ve kent tarihini özetlemiş önce. Ferdinand Braudel’i, Maurice Aymard’ı, Kalkolitik çağı, Kral Akamenid’i, Selfkiler Devletini, Ebu Ubeyde Bin Cerrah’ı, Avukat Kadri(Timurtaş) Beyi, Prof. Dr. Abdülkadir Dündar’ı, Selahattin Çolakoğlu’nu ıska geçmemiş not düşmüş. Türkiye Diyanet Vakfı’nın İslam Ansiklopedisi ile Yılmaz Öztuna’nın Büyük Türkiye Tarihi de referansları arasında.

Kilisli alimlerden Çekmecelizade Hacı Mustafa Efendi’nin altıyüz cilt kitap yazdığının altını çizmiş!… Bu vurgu önemli… Kilis’teki Ermeni ve Yahudilere kadar hatırlatmalarda bulunmuş. Kur’an-ı Kerim Hocası Güllü Hanım ders verdiği için evinin basılması ve karakollara götürülmesi de bir dönemin aynası olarak yansıtılmış.

ANTİKA DEYİP GEÇMEYİN

Bol resimli kitap; taş yapı, kışın sıcak, yazın serin Kilis Evleri ile başlamış. Loğ, kubar, puharı, curun, hareze, su kuyusu, belleğe, küllük, seki, taşın özel bir cinsinden yapılmış el değirmenleri, mağaraların çoğu bugün büyük bir ihtimalle yok. Peki, ev hacetleri olan halle, teşt, hamur ve köfte leğençeleri, don ve kuzu kazanları, tencereler, iki kulplu tavalar, bakır satıllar, kulplu tas, süzeg, sini, zembil, nahase, katremiz, yeşil carralar, teştler ve kazan altları ne durumdadır? Bazılarımıza bilmece gibi geliyor artık. Bunların bir kısmı belki modernleşerek yenilendi, bir kısmı ise tarih olmuştur.

Kitabın bir bölümü aile, evlilik, doğum ve çocuğa ayrılmış. Haki kahverengi karışımı bir toprak çeşidi olan höllük, hamamdaki orta havış, kurne, curun, kil ve hamam leğenleri, kildanlık, kilim, hamam torbası, natır, keyme, şüdüt, kırk basması, şeyirt, sünnet, çeyiz, gergef, kasnak, kerevet, kaneviçe, fendüs, kız isteme ve nişan, şirincelik, kına gecesi, düğün, güveyi tıraşı, oturtma, güveyi gezdirme, yoh yol çağırmak, sübha, fıstıklıabid, kudama, karmakatma, kaynana-gelin ilişkilerindan bahsedilirken yazar ailesinden, yakınlarından ve komşularından dinledikleriyle iktifa ediyor. Keşke herkes aynı duyarlılıkta olsa, not alsa, yazıya dökse anatikalaşmış bir dönemin bu metaryallerini.

Kitabın bir başka bölümü ise ekin yolma, harman dövme ve harman savurmasını içeriyor. Bu kısmın unutulan kelimeleri ise kalıç(orak), mişmiş, tıkır, kalaz, şahra, karağı, gelberi, dayak, yaba, şapta, başakçı, çerçer, kedene, çatalağaç, ölçermek, tırha, sıyırğı, malama, afara, çakşır, ablağı, karbi, kesmik, şümbül, kile, Araplar, maşlah, kapçık, diş hediği, mayanalı hedik, er ezan, kalbur, sarat, tepir, sitti, fırın yapması, iteği, fahreci, löfen nar, hayrat ve Halep kahkesi, kıkırdak, bazlamaç, kelle şeker, gerebiç, katmer ve kaymaktan bahsedilirken buğday yıkama, dövme, dövdürme, hedik kaynatma, bulgur çektirme, dövme dövdürme ve ekmek çeşitlerimize de not düşülüyor. Ne kadar zor bir hayatı öyle değil mi? Bunu gören yeni nesil dolayısıyla kolaycılığa kaçarak memur olmak istiyor. Üstelik en kısa yoldan.

BİR ŞEHRİN SU, ÇAMAŞIR, BULAŞIK ve TARIM KÜLTÜRÜ

Kilis’in en büyük sorunu su sıkıntıydı. Her evde dolayısıyla bir kuyu vardı. Zaman zaman kastel ve camilerden olsa da içeçek, bulaşık ve çamaşır suyu kuyulardandı. Çamaşıra ait kelimeler sabun kirtiği, germeç, çivit, sonrasında ateş veya kömür ütüsü, tandır ve kocacıktı. Bulaşık yıkamada ise kap saçağı, bulaşık bezi, sılkmak ve kül hemen hatırlanır.

Mustafa Atik, Bağcılık bölümünü üreticinin özel kelimelerini de hatırlatarak konu ediyor; tiyek mecrefe, budama dahrası, korus, üzüm çeşitleri; alaca, keyyisi, koruskarası, yediveren, dımışkı, hommusu, şirelik, hüvendi, çavuş üzümü, deve gözü, inek memesi, üvezi, kadın parmağı ve Hamburg misketi. Bağ bölümü bölümünde ise hayme, zembil, barhana, potas, nahase, teh, huğ, mahra, sahra, şire salı, havara, şire hallesi, tortulama torbası, hapsa, bastık, sucuk, muska, sucuk çangalı, züngül, şukka, sergilik heyir (sultani ve mor incir dışındakiler), horanta ve künefe resimli örnekleriyle açıklanıyor.

Kavun ve karpuz beklemek de ayrı bir fasıl üreticiler için. Bugün kaybolan Abalı, (kemreli) kavun, topatan, dilimli, bal dışında Kırkağaç kavunları önde görünüyor. Karpuzda ise Dervişali yok ama Waşington karpuzu biliniyor.

Artık altın kadar kıymetli bir ürün olan zeytin toplamada baran, süpürücüler, allef, zevzirciler, silkiciler, pereventeciler, şal, mahşere uraplığı, sapancalık, taş, şedde, tellüs, ayar, hâsıl, zeyt kuyusu bugün artık modernleşti ama Türkiye’den ithal ettikleri malı, bir başka ülke kendi ürünü gibi dışı pazara gönderiyor, biz ise markalaşamadık. Bir kıpırdanma gözleniyor, dilerim başarırız. Kilis’in başarılı olduğu husus Şekeroğlu firmasının gerçekleştirdiği atılımla zahter (kekik) yurtiçi ve dışında tanınıyor.

KENT İKLİMİ

Kilis kültürü bekkesinin (demet) içinde keşke halk iklim bilgisi de olsaydı. Yani Kilis’e ait mevsim takvimi; cemreler, huşum fırtınası, Berdil Acuz Kocakarı soğuğu gibi.

“Be biz Kilisliyiz bizde adam çoktur diyorum” ya işte bunlar örnekleri.

Benzer Haberler

TATLI SON Dünyada 20 yıllık petrol kalmış. Sonra ne olacak? Biz cevaplayalım: Tabana kuvvet!…...

Yorum 
0

Metin MERCİMEK “YÜCE BİR YARATICI FİKRİ, BİZLERİ HER ZAMAN YARADAN’A SUNMAK ZORUNDA...

Yorum 
0

Rafet CANPOLAT   Merhabalar; aldığım Organik Tarım Eğitimi ile gönüllü olarak Bursa köylerini...

Yorum 
0


Yorumlar

İsim: E-posta: Yorumunuz:
*


SON EKLENEN HABERLER

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

TATLI SON Dünyada 20 yıllık petrol kalmış. Sonra ne olacak? Biz cevaplayalım:...

Kutsal Dayanak

Metin MERCİMEK “YÜCE BİR YARATICI FİKRİ, BİZLERİ HER ZAMAN YARADAN’A...

Organik Gıda Nedir?-1

Rafet CANPOLAT   Merhabalar; aldığım Organik Tarım Eğitimi ile gönüllü...

Mustafa Kemal’in Askerlikten İstifa...

Öğr. Gör. Murat YILDIRIM[*]   Hep söylerler, istifa tek yanlı bir müessesedir...

Yaşam Boyu Spor

Mahmut İhsan KANMAZ “Sağlam kafa sağlam vücutta bulunur” demiş büyüklerimiz....

HER ÖLÜMÜN

Geçen yılların ziyanında, Telafi edilemeyecek kadar çok sevdim seni. Ellerimde...

Kilis’te Koronavirüs nedeniyle bir ...

* Kilis’te gittikçe artış gösteren Koronavirüs vakalarında, hastanede...

Genç polis, beylik tabancasıyla can...

Kilis İl Emniyet Müdürlüğü Narkotik Suçlarla Mücadele Şube Müdürlüğünde...

Serinlemek için dereye giren çocuk ...

Kilis’te, serinlemek için dereye giren 16 yaşındaki çocuk, boğularak hayatını...

Hayvan Pazarı kurbana hazır

Kilis’te yaklaşan Kurban Bayramı öncesi hayvan satıcılarının ticaretlerini...

MHP heyeti basınla buluştu: Kilis&#...

Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) Kilis İl Başkanı Mustafa Demir, Merkez İlçe...

Ülkü Ocaklarından Demir ve Yılmaz&#...

Kilis Ülkü Ocakları İl Başkanı Mehmet Karaoğlan ve Yönetim Kurulu Üyeleri...

Orman yangını korkuttu

Kilis’in Polateli ilçesinde çıkan orman yangınında 3 hektar makilik alan...

Vefa Sosyal Destek Grubundan 1550 i...

Kilis Valiliği SYDV ve Vefa Sosyal Destek Grubu aracılığıyla ihtiyaç sahibi...

Kilis Zeytinyağı Tanıtım Grubu isti...

Kilis’in zeytinyağını tanıtım grubu oluşturulması için istişare toplantısı...

Kilis Emniyetine iki müdür atandı...

 stanbul İl Emniyet Müdürlüğü’nde görev yapan iki deneyimli müdür...

Sokak düğünlerine saat sınırlaması...

İl Umumi Hıfzıssıhha Kurulu, aldığı yeni bir karar ile Kilis ve köylerinde...