I. Meşrutiyet Döneminde Mizah Gazeteleri

02 Nis 2018 Pts 9:56
ArtıYazı BüyüklüğüEksi

Ecz. İbrahim BEŞE

 

Osmanlı’da yayın hayatına başlayan ilk Türkçe gazete, 1831 yılında yayınlanan Takvim-i Vakai’dir. Bu gazetenin Fransızca, Ermenice, Arapça, Rumca ve Bulgarca versiyonlar da olup, aynı zamanda “resmî gazete” işlevi de görmekteydi. İlk özel gazete ise 1840 yılında yayınlanmaya başlanan Ceride-i Havadis’tir. Tanzimat döneminin diğer önemli gazeteleri Tercüman-ı Ahval, Tasvir-i Efkâr, Muhbir, Basiret ve İbret’tir. İlk mizah dergisi Ermeni asıllı bir Osmanlı vatandaşı olan Teodor Kasap tarafından “Diyojen” ismi ile 1869 yılında yayımlamıştır. 1873’te “Hayal”, 1876’da “Çaylak”, 1908’de “Kalem” ve “Karagöz”, 1918’de “Diken” isimleri ile mizah dergileri devam etmiştir.

Toplumların ilerlemesinde matbuatın [basım-yayının] önemli bir yeri vardır. 1729’dan başlayarak Osmanlı İmparatorluğu’nda günden güne gelişen bir basım sanayi oluşmuştur. Kitaplar, gazeteler, dergiler basılmıştır. Zaman zaman siyasal iktidarın hoşlanmadığı türde kitap, gazete, dergi de çıkmıştır. Hükümet, matbuatı [basın, yayını] kontrol altında tutabilmek için büyük çaba göstermiştir.

1876 tarihinde ilan edilen I. Meşrutiyet ve yürürlüğü giren Kânûn-i Esâsî [Anayasa] ile Osmanlı’da anayasal monarşi dönemi başlamıştır. Bu çerçevede matbuat [basın, yayın] nizamnamesi konusu 20 Mart 1877 tarihinde açılan Meclis-i Meb’ûsanda önemli gündem maddelerinden birisi olmuştur.

Kânûn-i Esâsî’nin on ikinci maddesinde yazılı olan “matbuat kanun dairesinde serbesttir,” ilkesinden hareketle, Meclis-i Meb’ûsanın birinci devresi 25’inci toplantısında matbuat [basın, yayın] nizamnamesi dolayısıyla ülkedeki mizah gazeteleri de tartışmaya açılmıştır. Meb’ûsları konu hakkında bilgilendirmek üzere Mecliste bulunan devrin Matbuat [Basın, Yayın] Müdürü Macid Beyefendi, mizah gazetelerini “lüzumsuz ve faydasız” olarak nitelemiş ve bunların “zararı da vardır” demiştir. Hatta Matbuat Müdürü görüşlerinde daha da ileri giderek mizah gazetelerini “soytarılık” olarak nitelemiştir.

Matbuat Müdürü Macid Beyefendi mizah gazeteleri hakkındaki eleştirilerine şunları da eklemiştir; “Avrupa’da mizah gazeteleri var diyorlar, biz onları taklide mecbur değiliz. Avrupalılar da bu mizah gazetelerinden memnun değillerdir. Ayrıca mizah gazeteleri resimden ari olamazlar, resimler de insanın terbiyesini bozar. Bir misal vereyim; Avrupa’da bir takım deniz hamamları [plajlar] vardır ki, o misilli mahallerin vukuatından olarak bir takım açık-seçik resimler yaparlar. Âlimler bunlardan müştekidir. Irz-ı edep sahibi aile babaları bunların adını bile söyleyemezler. Geçenlerde bir gazete kanatlı bir merkep yapıp uçurmuştu. Öyle kanatlı ve uçar gibi görünen resimlere herkes başka mana verir (1).”

Mizah gazeteleri konusunda düşüncelerini açıklayan Halep Meb’ûsu Karaca Manok Efendi; “çocuklar olsun, büyükler olsun her zaman ciddi işlerle meşgul olduklarında yorulacaklarını ve eğlenmelerinin de gerekli olduğunu söyleyerek, özellikle çocukların iki yaşına kadar ciddi işlerle meşgul olmayacaklarından, mizah gibi eğlendirerek terbiye etmenin bir yol olduğunu (2)” ifade ederek mizah gazetelerinin serbestliğini savunmuştur. Mizah gazeteleri hakkında “soytarılık” benzetmesine karşı çıkan Manok Efendi; “mizah “soytarılık” olarak görülürse karagözcülerinde kaldırılması gerektiğini, “mizah gazetelerinin sanata aykırı fiillerle para kazandıkları” görüşünün yersiz olduğunu, mizahın bir sanat olduğunu, bunun yasaklanması halinde bütün güzel sanatları icra etmenin yasaklanması anlamına geleceğini, mesela ressamların resim yapmasına engel olunamayacağını, edepsizlerin terbiye edilmesi gerektiğini kabul etmekle birlikte, mizah gazetelerinin yasaklanmasını kattiyyen doğru bulmadığını (3)” söylemiştir.

Halep Meb’ûsu Sadi Efendi; “Mizah gazeteleri için “Soytarılık” denmesini yadırgamış. “Mizahın soytarılık olmadığını, bu tür benzetmelerin çok yanlış ifadeler olduğunu” söyleyerek, O’da Manok Efendi gibi mizah gazetelerinin serbestliğini savunmuştur (4).”

İstanbul Meb’ûsu Solidi Efendi; “tarihte ciddi gazetelerden önce mizah gazetelerinin icat olduğunu, dünyadan komedya ve mizah kalkarsa fenalığı tepelemek için elimizde silahın kalmayacağını” söylemiştir (5).

Nihayet, mizah gazetelerini engelleme çabaları sonuçsuz kalmıştır. Bu da meclisin konuya ne kadar akılcı yaklaştığını göstermektedir. Kaldı ki; “basın ne kadar özgür olur ise, ülke için o kadar yararlıdır. Avrupa’ya göre geriyiz. Fakat yirmi yıl öncesine göre ilerledik, bunda basının önemli bir yeri vardır (6)” diyen meb’ûslar, matbaaların vilayet ve liva merkezleri ile sınırlı kalmayıp kazalara hatta köylere kadar yaygınlaştırılmasını da istemişler ve bu isteklerini de kabul ettirmişlerdir.

Matbuat Müdürü ile meb’ûslar arasındaki tartışma, mizah gazeteleri lehine bitmiş ve 47 oyla mizah gazetelerinin çıkarılması kabul edilmiştir. Madde kabul edilmesine rağmen Matbuat Müdürünün bu olumsuz tavrı az sayıdaki meb’ûslarca desteklenmesine karşın, çok sayıda meb’ûs tarafından oldukça sert tepkilerle karşılanmıştır (7).

Basının tekelleştiği, iktidarların güdümüne girdiği, ticari çıkar amaçlarına alet edildiği, gazetecilik meslek ilkelerinden uzaklaşıldığı, insan hakları ve hukukun üstünlüğünün sorgulandığı, “Macit Efendi zihniyetlerinin” hortladığı günümüzde cevaplanması gereken soru: “Yaklaşık bir buçuk asır sonra özgür basından söz edebilir miyiz?”

 

_________________________________

1) Hakkı Tarık Us, Meclis-i Meb’ûsân Zabıt Ceridesi, 1293/ 1877, 24. İnikad, Cilt 1, s. 213.- Takvim-i Vakayi, s. 1903-1905.

2) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 214.

3) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 216.

4) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 216.

5) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 214.

6) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 217.

7) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 217.- Ecz. İbrahim Beşe, Osmanlı Meclis-i Meb’ûsa’nı Halep ve Ayıntap Meb’ûsları, Kilis Kültür Derneği Genel Merkezi 26 Nolu Yayını, s. 20-23.

Benzer Haberler

KONTROL Cüzam kontrol altındaymış. Darısı “cüzdan”ın başına!… *** SAHİP Emekliler...

Yorum 
0

Sabahattin YARAR   23 Nisan ULUSAL EGEMENLİK VE ÇOCUK BAYRAMI nedeniyle bir yazı yazmak içimden...

Yorum 
0

Nejat TAŞKIN   CHP Sayın Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu en güzel adımlarından birini daha...

Yorum 
0


Yorumlar

İsim: E-posta: Yorumunuz:
*


SON EKLENEN HABERLER

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

KONTROL Cüzam kontrol altındaymış. Darısı “cüzdan”ın başına!…...

Cumhuriyet Sevdamız Hayırlı Olur İ...

Sabahattin YARAR   23 Nisan ULUSAL EGEMENLİK VE ÇOCUK BAYRAMI nedeniyle bir...

15 Sayın CHP Milletvekili Bizlere v...

Nejat TAŞKIN   CHP Sayın Başkanı Kemal Kılıçdaroğlu en güzel adımlarından...

Köy Enstitüleri

M. Yahya EFE   Sevgili okurlarım, Köy Enstitüleri’nin kuruluşunun 78....

Mutluluk Konferansı

Metin MERCİMEK “MUTLULUĞUN TEDAVİ EDEMEDİĞİ BİR ŞEYE HİÇ BİR...

Satış Yönetimi ile Geleceğin Liderl...

Prof. Dr. Erdoğan Taşkın erdogantaskin@beykent.edu.tr   1979 yılı temmuz...

KİLİS’İN YATIRLARI

Nedir bu Kilis’in hali Hiçbir şeyi yoksa, Var yatırları, mübarekleri....

Kilis’te 57. Alay’a vefa yürü...

Kilis’te Çanakkale Savaşları’nda kahramanlıkları ile destanlaşan 57’nci...

Geç gelen elektrik faturalar cep ya...

Kilis’te elektrik sayaçlarının geç okunması nedeniyle faturaların yüksek...

Evde ölü bulundu

Kilis’te bir kişi ikamet ettiği evde ölü bulundu. Ahmet Dağcı (36) isimli...

TOKİ sakinleri ayakkabı hırsızların...

Kilis’te artan ayakkabı hırsızlık olayları vatandaşları bıktırdı....

AK Parti Merkez İlçe Başkanı Yıldır...

AK Parti Kilis Merkez İlçe Başkanı Neşet Yıldırım, milletvekilliği aday...

Çocuklara bisiklet dağıtımı sürüyor...

Kilis Belediye Başkanı Hasan Kara, dedelerine, ninelerine, babalarına ve annelerine...

CHP teşkilatından esnaf ve vatandaş...

Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) Kilis Teşkilatı, gittiği yerlerde vatandaşların...

Suriye’de kalp krizi geçiren uzman ...

Suriye’nin Halep kentine bağlı Mera kasabasında görev yapan uzman çavuş...

Suriye’de 23 Nisan Çocuk Şenliği...

23 Nisan Ulusal Egemenlik ve Çocuk Bayramının 98. Yıldönümü etkinlikleri...

Öğrenciler kuşlar için ağaçlara yuv...

Kilis’te Abdurrahman İyigün Ortaokulu öğrencilerinin yaptığı kuş yuvaları,...

Tarihi ve manevi mekânları gezdiler...

Kilis İl Müftülüğü Gençlik Koordinatörlüğü Hafızlık Kız Kur’an...