I. Meşrutiyet Döneminde Mizah Gazeteleri

02 Nis 2018 Pts 9:56
ArtıYazı BüyüklüğüEksi

Ecz. İbrahim BEŞE

 

Osmanlı’da yayın hayatına başlayan ilk Türkçe gazete, 1831 yılında yayınlanan Takvim-i Vakai’dir. Bu gazetenin Fransızca, Ermenice, Arapça, Rumca ve Bulgarca versiyonlar da olup, aynı zamanda “resmî gazete” işlevi de görmekteydi. İlk özel gazete ise 1840 yılında yayınlanmaya başlanan Ceride-i Havadis’tir. Tanzimat döneminin diğer önemli gazeteleri Tercüman-ı Ahval, Tasvir-i Efkâr, Muhbir, Basiret ve İbret’tir. İlk mizah dergisi Ermeni asıllı bir Osmanlı vatandaşı olan Teodor Kasap tarafından “Diyojen” ismi ile 1869 yılında yayımlamıştır. 1873’te “Hayal”, 1876’da “Çaylak”, 1908’de “Kalem” ve “Karagöz”, 1918’de “Diken” isimleri ile mizah dergileri devam etmiştir.

Toplumların ilerlemesinde matbuatın [basım-yayının] önemli bir yeri vardır. 1729’dan başlayarak Osmanlı İmparatorluğu’nda günden güne gelişen bir basım sanayi oluşmuştur. Kitaplar, gazeteler, dergiler basılmıştır. Zaman zaman siyasal iktidarın hoşlanmadığı türde kitap, gazete, dergi de çıkmıştır. Hükümet, matbuatı [basın, yayını] kontrol altında tutabilmek için büyük çaba göstermiştir.

1876 tarihinde ilan edilen I. Meşrutiyet ve yürürlüğü giren Kânûn-i Esâsî [Anayasa] ile Osmanlı’da anayasal monarşi dönemi başlamıştır. Bu çerçevede matbuat [basın, yayın] nizamnamesi konusu 20 Mart 1877 tarihinde açılan Meclis-i Meb’ûsanda önemli gündem maddelerinden birisi olmuştur.

Kânûn-i Esâsî’nin on ikinci maddesinde yazılı olan “matbuat kanun dairesinde serbesttir,” ilkesinden hareketle, Meclis-i Meb’ûsanın birinci devresi 25’inci toplantısında matbuat [basın, yayın] nizamnamesi dolayısıyla ülkedeki mizah gazeteleri de tartışmaya açılmıştır. Meb’ûsları konu hakkında bilgilendirmek üzere Mecliste bulunan devrin Matbuat [Basın, Yayın] Müdürü Macid Beyefendi, mizah gazetelerini “lüzumsuz ve faydasız” olarak nitelemiş ve bunların “zararı da vardır” demiştir. Hatta Matbuat Müdürü görüşlerinde daha da ileri giderek mizah gazetelerini “soytarılık” olarak nitelemiştir.

Matbuat Müdürü Macid Beyefendi mizah gazeteleri hakkındaki eleştirilerine şunları da eklemiştir; “Avrupa’da mizah gazeteleri var diyorlar, biz onları taklide mecbur değiliz. Avrupalılar da bu mizah gazetelerinden memnun değillerdir. Ayrıca mizah gazeteleri resimden ari olamazlar, resimler de insanın terbiyesini bozar. Bir misal vereyim; Avrupa’da bir takım deniz hamamları [plajlar] vardır ki, o misilli mahallerin vukuatından olarak bir takım açık-seçik resimler yaparlar. Âlimler bunlardan müştekidir. Irz-ı edep sahibi aile babaları bunların adını bile söyleyemezler. Geçenlerde bir gazete kanatlı bir merkep yapıp uçurmuştu. Öyle kanatlı ve uçar gibi görünen resimlere herkes başka mana verir (1).”

Mizah gazeteleri konusunda düşüncelerini açıklayan Halep Meb’ûsu Karaca Manok Efendi; “çocuklar olsun, büyükler olsun her zaman ciddi işlerle meşgul olduklarında yorulacaklarını ve eğlenmelerinin de gerekli olduğunu söyleyerek, özellikle çocukların iki yaşına kadar ciddi işlerle meşgul olmayacaklarından, mizah gibi eğlendirerek terbiye etmenin bir yol olduğunu (2)” ifade ederek mizah gazetelerinin serbestliğini savunmuştur. Mizah gazeteleri hakkında “soytarılık” benzetmesine karşı çıkan Manok Efendi; “mizah “soytarılık” olarak görülürse karagözcülerinde kaldırılması gerektiğini, “mizah gazetelerinin sanata aykırı fiillerle para kazandıkları” görüşünün yersiz olduğunu, mizahın bir sanat olduğunu, bunun yasaklanması halinde bütün güzel sanatları icra etmenin yasaklanması anlamına geleceğini, mesela ressamların resim yapmasına engel olunamayacağını, edepsizlerin terbiye edilmesi gerektiğini kabul etmekle birlikte, mizah gazetelerinin yasaklanmasını kattiyyen doğru bulmadığını (3)” söylemiştir.

Halep Meb’ûsu Sadi Efendi; “Mizah gazeteleri için “Soytarılık” denmesini yadırgamış. “Mizahın soytarılık olmadığını, bu tür benzetmelerin çok yanlış ifadeler olduğunu” söyleyerek, O’da Manok Efendi gibi mizah gazetelerinin serbestliğini savunmuştur (4).”

İstanbul Meb’ûsu Solidi Efendi; “tarihte ciddi gazetelerden önce mizah gazetelerinin icat olduğunu, dünyadan komedya ve mizah kalkarsa fenalığı tepelemek için elimizde silahın kalmayacağını” söylemiştir (5).

Nihayet, mizah gazetelerini engelleme çabaları sonuçsuz kalmıştır. Bu da meclisin konuya ne kadar akılcı yaklaştığını göstermektedir. Kaldı ki; “basın ne kadar özgür olur ise, ülke için o kadar yararlıdır. Avrupa’ya göre geriyiz. Fakat yirmi yıl öncesine göre ilerledik, bunda basının önemli bir yeri vardır (6)” diyen meb’ûslar, matbaaların vilayet ve liva merkezleri ile sınırlı kalmayıp kazalara hatta köylere kadar yaygınlaştırılmasını da istemişler ve bu isteklerini de kabul ettirmişlerdir.

Matbuat Müdürü ile meb’ûslar arasındaki tartışma, mizah gazeteleri lehine bitmiş ve 47 oyla mizah gazetelerinin çıkarılması kabul edilmiştir. Madde kabul edilmesine rağmen Matbuat Müdürünün bu olumsuz tavrı az sayıdaki meb’ûslarca desteklenmesine karşın, çok sayıda meb’ûs tarafından oldukça sert tepkilerle karşılanmıştır (7).

Basının tekelleştiği, iktidarların güdümüne girdiği, ticari çıkar amaçlarına alet edildiği, gazetecilik meslek ilkelerinden uzaklaşıldığı, insan hakları ve hukukun üstünlüğünün sorgulandığı, “Macit Efendi zihniyetlerinin” hortladığı günümüzde cevaplanması gereken soru: “Yaklaşık bir buçuk asır sonra özgür basından söz edebilir miyiz?”

 

_________________________________

1) Hakkı Tarık Us, Meclis-i Meb’ûsân Zabıt Ceridesi, 1293/ 1877, 24. İnikad, Cilt 1, s. 213.- Takvim-i Vakayi, s. 1903-1905.

2) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 214.

3) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 216.

4) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 216.

5) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 214.

6) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 217.

7) H.T Us, a, g, e, 25. İnikad, Cilt 1, s. 217.- Ecz. İbrahim Beşe, Osmanlı Meclis-i Meb’ûsa’nı Halep ve Ayıntap Meb’ûsları, Kilis Kültür Derneği Genel Merkezi 26 Nolu Yayını, s. 20-23.

Benzer Haberler

NESİL Et yemeyen bir köpek türünün nesli tükeniyormuş. Bizde de et yiyen insanların nesli...

Yorum 
0

Metin MERCİMEK “FUTBOLDA GÖZYAŞI DÖKMESİNİ BİLMEYEN İNSAN, SEVİNMESİNİ ASLA ÖĞRENEMEZ.”...

Yorum 
0

Sabahattin YARAR   Köy Enstitülerinin yetiştirdiği ülkemizin en önemli yazarlarından MAHMUT...

Yorum 
0


Yorumlar

İsim: E-posta: Yorumunuz:
*


SON EKLENEN HABERLER

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

NESİL Et yemeyen bir köpek türünün nesli tükeniyormuş. Bizde de et yiyen...

Lefter Sezonu

Metin MERCİMEK “FUTBOLDA GÖZYAŞI DÖKMESİNİ BİLMEYEN İNSAN, SEVİNMESİNİ...

Mahmut Makal 88 Yaşında Bu Dünyadan...

Sabahattin YARAR   Köy Enstitülerinin yetiştirdiği ülkemizin en önemli...

Hobi ve Kilis’te Sinema Kültürü

Mahmut KANMAZ   Bugünkü yazımızın konusu, Kilis’te eskinin eğlence...

Merhum Arkadaşım Ethem Necat Yetişa...

Nejat TAŞKIN   Merhum Ethem Necat Yetişal, aşağı-yukarı 1950 yıllarında...

KİLİS’E GİTSEM DİYORUM

Yaban ellerinde ikindi vakti Zevalde güneşi seyrediyorum Bağrımı yakıyor...

Kilis Hz. İbrahim’in kenti mi?

Kilis’te kazı çalışmaları devam eden Oylum Höyük’te, İbrahim Peygamber’in...

Kurbanlıklar tükenmek üzere

Kurbanlık hayvan satıcıları, ellerindeki kurbanlıkların çoğunun tükendiğini...

Kilis’te bayram telaşı

Kurban Bayramı öncesi vatandaşlar, bayramlık yiyecek ve giyecek eşyalarını...

Sınır kapısında bayram yoğunluğu sü...

Kilis’te Kurban Bayramı’nı ülkelerinde geçirmek isteyen Suriyelilerin,...

Hayvan pazarı bayramın ilk üç günü ...

Kilis Belediyesi Canlı Hayvan Pazarının Kurban Bayramının ilk 3 günü...

Köyler tek tek suya kavuşuyor

Kilis’te, su sıkıntısı çekilen Göktaş köyünde İl Özel İdaresi tarafından...

Sanayi sitesine ek işyeri yapılacak...

Kilis’te küçük sanayi sitesine ek olarak 28 yeni işleri yapılacak. Kilis Demirciler...

Belediye kendi ağacını ve çiçeğini ...

Kilis Belediyesi Park Bahçeler Müdürlüğü, ağaç ve çiçek üretimini kendi...

Ayın sağlık personeline ödül

Kilis Devlet Hastanesi, ayın sağlık personeline ödül verdi. “Ayın Personeli”...

Suriyeli çocuklara aşı yapılıyor...

Kilis İl Sağlık Müdürlüğü tarafından 0-15 yaşlarındaki Suriyeli çocuklar...

Yaz Kur’an Kursları sona erdi

Kilis İl Müftülüğünce açılan ve kentteki birçok camide gerçekleştirilen...

Karakuş’tan Rektör Karacoşkun’a ziy...

Kilis İl Genel Meclis Başkanı Metin Karakuş, Kilis 7 Aralık Üniversitesi...