Kilis Ağzı Üzerine Bir Deneme

11 Oca 2018 Per 22:11
ArtıYazı BüyüklüğüEksi

Uğur ELHAN

 

Sâki hele kalk bâdeye bak vakt-i seher bu
Sen saati dünyayı biling tezce geçer bu

Geç köprü başında ne duron altına girme
Dikkatle gözet gör ne hatar içre hatar bu

Kilisli Şeyh Abdullah SERMEST Efendi (1819-1860)

 

Daha önceki bir sayımızda (Zeytin Dalı sayı: 43 – GELORUM GİDORUM) da yazmaya çalıştığım gibi Kilis ağzının bir soyluluğu vardır. Güzel Türkçemizin söylenişinde ve yapısında hiçbir bozulma ve çirkinleşme oluşturmadan kullandığımız bir ağızdır, KİLİS AĞZI.

“Kilis Türkmen ilidir
Dili Oğuz dilidir
Suyu ab-ı hayattır
Yeli cennet yelidir.”

diyen Kilisli Muallim Rıfat BİLGE, ne de güzel dile getirmiş dilimizi bir manisinde. Kilis ağzının yazınsal yapıtlarda da kullanıldığını sıkça görmekteyiz. Üstte, önemli bir “GAZEL”inin iki beytini aldığım Kilisli Divan Şairi Abdullah SERMEST, Kilis ağzını kullanmış şiirinde, ne de güzel ve içten bir söyleyiş oluşturmuş.

Kilis ağzının doğallığı içinde Türkçe’nin kimi dil kuralları da yerli yerine oturmuştur. Halk, ayırdında ve bilincinde olmadan doğru söylenişini kullanmaktadır dilimizin. Bir Kilis atasözünde: “Kavın karpız yata yata böyür” derken, kavun ve karpuz sözcüklerindeki yuvarlak olan “u” ünlüleri Küçük Ünlü Uyumu ( KÜU ) kuralına göre kendiliğinden düzleşmiş “ı” ya dönüşmüştür. Çünkü bu kurala göre düz ünlüyle (aeıi) başlayan sözcüklerin düz ünlülerle bitmesi gereklidir. Benzer sözcükler ağzımızda çoktur; örnek verecek olursam: “tavık, sabın, zabın(zayıf anlamında – Allah şeytanına zabınlık vere!), acır, yarpız, davıl(Davıl olasang e mi!), tabıt, şammıt(Sumaklar şammıt olmuş.), zambıt(Soğan zambıt bağlamış.) gibi birçok sözcükler bugün bile kullanılıyor. Kilisli “horoz” sözcüğüne “horuz” der. Bunun da bir dil kuralına uydurma olduğunu bilmez ama bu sözcüğü doğruya uydurur konuşurken. KÜU kuralına göre yuvarlak ünlüyle(oöuü) başlayan sözcüklerde, ikinci ünlü ya dar yuvarlak (uü), ya da düz geniş (ae) olur. İşte “horoz”daki ikinci ünlü “o”, Kilis ağzında “u” ya dönüşerek, “horuz” olmuştur. Böylece kural da yerine gelmiştir. Örneğin, Kilisli “Horuzu çok olan köyün seheri gec olurmuş” der.

Türkçe’mizde kalınlık incelik kuralı diye bilinen Büyük Ünlü Uyumu (BÜU) kuralı da Kilis ağzında kendiliğinden çözümlenmiştir. Bu kurala göre sözcükler kalın ünlü(aıou) ile başlamışsa, kalın kalın ünlü ile biter; ince ünlü(eiöü) ile başlamışsa ince ünlü ile biter. Buna göre Kilisli, konuşurken hemen her sözcükte -kökeni ne olursa olsun- bu kuralı uygular. Bunlardan kimilerini sıralayacak olursak: “katmer yerine kétmer, aşir yerine éşir, ahmet yerine éhmet, mahmil yerine méhmil, ali yerine éli, sinema yerine sınama(Böyün sınamıya gidicik), şeftali yerine şefteli… vb.”

Birkaç gün önce dostlarla yine havuz başında otururken -bu arada anımsatayım 18 Kasım’dayız, biz yine havuz başındayız-, söz “Kilis hıyarı”ndan açıldı. “Ne yazık ki Kilis hıyarı da tükeniyor artık!” dedik. “Kokusuna kurban mubareğin!” dendi. “Soyulurken hıyarımızın mis gibi kokusu, bir fersah öteden bile duyulurdu!” dendi. “Önce Ekmekler Bozuldu” diyor bir öyküsünde Oktay AKBAL. Gerçekten de öyle, önce ekmekler bozulmuş, sonra da hıyarlar bana kalırsa! Ne kokusu, ne tadı kalmış hıyarımızın. Şimdi de adını siliyorlar kültürümüzden hormonlu tacirler. “İstanbul ağzı”na uymuyormuş bu hıyar sözcüğü birilerine göre. Bir de benim meraklandığım bir konu var, “Kilis hıyarı” deriz de Kilis salatalığı demeyiz değil mi? Aslında salatalık sözcüğünün özel bir anlamı yok. Bu, “salataya konulan nesneler” anlamını taşır. Ama “hıyar”, özel bir sebze adıdır. “Hıyar” sözcüğü, nedense toplumumuzda dışlanmış, kaba görülmüş, neredeyse sözlüğümüzden silecek olmuşuz onu. Neden haksızlık ediyoruz bu sebzeye, hele de güzelim “Kilis hıyarı”na bilemem. Deniz diplerinde yaşayan bir hayvan var, adı da “deniz hıyarı”. Deniz salatalığı diyecek halimiz yok ya ona da. Neyse, bu konuda düşüncelerimi paylaşayım dedim sizinle hepsi bu. İster “Kilis Hıyarı” olsun, ister “Çengelköy Hıyarı” olsun, artık bitiyor hıyarlarımız günden güne ne yazık!

Efendim, “İstanbul ağzı”na uymuyor diye birçok Anadolu değerini yok ediyoruz bence. Oysa yazınımızda, kaç yüzyıl önceden başlamış “Mahallileşme Akımı”. Şair Necati, Şair Nedim, Enderunlu Vasıf, bu akımın önemli temsilcileridir. Halk deyişlerinin, halkın yöresel ağzının da kullanıldığı bu akıma bağlı ürünler, Osmanlı’nın yüksek düzeyde yapılan yazınına taze bir soluk, içten bir söyleyiş kazandırmıştır. İşte bu denememin üstündeki Şeyh Abdullah SERMEST Efendi’nin dizelerini biraz da bu açıyla değerlendirelim lütfen.

Kalınız sağlıcakla, hepimize bol ve arı Türkçeli günler diliyorum!

(Kilisli Olmak kitabından)

Benzer Haberler

CEP Cep telefonu olmayan çobana iş verilmeyecekmiş. Dahası kız da verilmeyecek!… *** YOLCULUK...

Yorum 
0

Nejat TAŞKIN    Bu yazım sizin dikkatinizi çeker ve yoğun işleriniz arasında bana ulaşmak...

Yorum 
0

Metin MERCİMEK “GÜÇ ERKEĞE, GÜZELLİK KADINA VERİLİR; AMA HER ŞEYİN YENEN GÜÇ, YALNIZ...

Yorum 
0


Yorumlar

İsim: E-posta: Yorumunuz:
*


SON EKLENEN HABERLER

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

CEP Cep telefonu olmayan çobana iş verilmeyecekmiş. Dahası kız da verilmeyecek!…...

Sayın Reisicumhurumuza Arz Olunur

Nejat TAŞKIN    Bu yazım sizin dikkatinizi çeker ve yoğun işleriniz...

Şoför Nebahat “Güçlü Kadın”

Metin MERCİMEK “GÜÇ ERKEĞE, GÜZELLİK KADINA VERİLİR; AMA HER ŞEYİN...

Kilis’i Tanıtmanın Yolları

Enver KARAKILIÇ   Gerek basın ve gerekse köşe yazarları olarak Kilis’imizi...

Sosyal Bir Birey Olabilme

Şükran DEMİRLER YAVŞAN   Şu son zamanlarda yaşanan şiddet olayları...

YOLCULUĞUM

Bir X treninde Gözlerim kapalı gidiyorum. Vagonda herkes uyurken , Ben kendimi...

Futbol Takımından Karacoşkun’a ziya...

Üniversiteyi amatör futbol liginde temsil eden 7 Aralık Üniversitesi Spor,...

ÖSO askerleri, otobüslerle Suriye’y...

Türkiye’nin Afrin operasyonunda geri sayım sürerken, sınır hattında hareketlilik...

Okullarda karne heyecanı

Kilis’te ilk ve orta dereceli okullar yarıyıl  tatiline girerken, 32 bin...

Eğitim-Sen Kilis İl Temsilciliği Yü...

Yeni oluşturulan Eğitim-Sen Kilis İl Temsilciliği Yürütme Kurulu görevine...

Azez’de ‘canlı bomba’ saldırısı

Kilis‘e komşu Suriye‘nin Azez kentinde Özgür Suriye Ordusu (ÖSO)...

Halkın sorunlarını dinlediler

Kilis Belediye Başkanı Hasan Kara, Milletvekilleri Reşit Polat ile Hilmi Dülger,...

Patent, Markalaşma ve Coğrafi İşare...

Kilis 7 Aralık Üniversitesi’nde İleri Teknoloji Uygulama ve Araştırma Merkezi...

Polisten imamlara bilgilendirme

Kilis İl Emniyet Müdürlüğü Toplum Destekli Polislik Şube Müdürlüğü...

Liderlik eğitimi sertifikaları dağı...

Kilis Belediyesi ve Alman İşbirliği Kurumu GİZ ile ortaklaşa düzenlenen...

Diyanet-Sen Bölge İl Başkanlarından...

Diyanet-Sen Adana Başkanı Faysal Akkoç, Diyanet-Sen Osmaniye Başkanı Adnan...

“Haydi Çocuklar Camiye” Programı ba...

Kilis’te Kâşif Gençlik Spor ve İzcilik Kulübü Derneği tarafından “Haydi...

Çocuklar yurttan kaçtı

Kilis’te yurttan kaçan iki çocuk her yerde aranıyor. İsmet Paşa Mahallesi’nde...