Kilis Ağzı Üzerine Bir Deneme

11 Oca 2018 Per 22:11
ArtıYazı BüyüklüğüEksi

Uğur ELHAN

 

Sâki hele kalk bâdeye bak vakt-i seher bu
Sen saati dünyayı biling tezce geçer bu

Geç köprü başında ne duron altına girme
Dikkatle gözet gör ne hatar içre hatar bu

Kilisli Şeyh Abdullah SERMEST Efendi (1819-1860)

 

Daha önceki bir sayımızda (Zeytin Dalı sayı: 43 – GELORUM GİDORUM) da yazmaya çalıştığım gibi Kilis ağzının bir soyluluğu vardır. Güzel Türkçemizin söylenişinde ve yapısında hiçbir bozulma ve çirkinleşme oluşturmadan kullandığımız bir ağızdır, KİLİS AĞZI.

“Kilis Türkmen ilidir
Dili Oğuz dilidir
Suyu ab-ı hayattır
Yeli cennet yelidir.”

diyen Kilisli Muallim Rıfat BİLGE, ne de güzel dile getirmiş dilimizi bir manisinde. Kilis ağzının yazınsal yapıtlarda da kullanıldığını sıkça görmekteyiz. Üstte, önemli bir “GAZEL”inin iki beytini aldığım Kilisli Divan Şairi Abdullah SERMEST, Kilis ağzını kullanmış şiirinde, ne de güzel ve içten bir söyleyiş oluşturmuş.

Kilis ağzının doğallığı içinde Türkçe’nin kimi dil kuralları da yerli yerine oturmuştur. Halk, ayırdında ve bilincinde olmadan doğru söylenişini kullanmaktadır dilimizin. Bir Kilis atasözünde: “Kavın karpız yata yata böyür” derken, kavun ve karpuz sözcüklerindeki yuvarlak olan “u” ünlüleri Küçük Ünlü Uyumu ( KÜU ) kuralına göre kendiliğinden düzleşmiş “ı” ya dönüşmüştür. Çünkü bu kurala göre düz ünlüyle (aeıi) başlayan sözcüklerin düz ünlülerle bitmesi gereklidir. Benzer sözcükler ağzımızda çoktur; örnek verecek olursam: “tavık, sabın, zabın(zayıf anlamında – Allah şeytanına zabınlık vere!), acır, yarpız, davıl(Davıl olasang e mi!), tabıt, şammıt(Sumaklar şammıt olmuş.), zambıt(Soğan zambıt bağlamış.) gibi birçok sözcükler bugün bile kullanılıyor. Kilisli “horoz” sözcüğüne “horuz” der. Bunun da bir dil kuralına uydurma olduğunu bilmez ama bu sözcüğü doğruya uydurur konuşurken. KÜU kuralına göre yuvarlak ünlüyle(oöuü) başlayan sözcüklerde, ikinci ünlü ya dar yuvarlak (uü), ya da düz geniş (ae) olur. İşte “horoz”daki ikinci ünlü “o”, Kilis ağzında “u” ya dönüşerek, “horuz” olmuştur. Böylece kural da yerine gelmiştir. Örneğin, Kilisli “Horuzu çok olan köyün seheri gec olurmuş” der.

Türkçe’mizde kalınlık incelik kuralı diye bilinen Büyük Ünlü Uyumu (BÜU) kuralı da Kilis ağzında kendiliğinden çözümlenmiştir. Bu kurala göre sözcükler kalın ünlü(aıou) ile başlamışsa, kalın kalın ünlü ile biter; ince ünlü(eiöü) ile başlamışsa ince ünlü ile biter. Buna göre Kilisli, konuşurken hemen her sözcükte -kökeni ne olursa olsun- bu kuralı uygular. Bunlardan kimilerini sıralayacak olursak: “katmer yerine kétmer, aşir yerine éşir, ahmet yerine éhmet, mahmil yerine méhmil, ali yerine éli, sinema yerine sınama(Böyün sınamıya gidicik), şeftali yerine şefteli… vb.”

Birkaç gün önce dostlarla yine havuz başında otururken -bu arada anımsatayım 18 Kasım’dayız, biz yine havuz başındayız-, söz “Kilis hıyarı”ndan açıldı. “Ne yazık ki Kilis hıyarı da tükeniyor artık!” dedik. “Kokusuna kurban mubareğin!” dendi. “Soyulurken hıyarımızın mis gibi kokusu, bir fersah öteden bile duyulurdu!” dendi. “Önce Ekmekler Bozuldu” diyor bir öyküsünde Oktay AKBAL. Gerçekten de öyle, önce ekmekler bozulmuş, sonra da hıyarlar bana kalırsa! Ne kokusu, ne tadı kalmış hıyarımızın. Şimdi de adını siliyorlar kültürümüzden hormonlu tacirler. “İstanbul ağzı”na uymuyormuş bu hıyar sözcüğü birilerine göre. Bir de benim meraklandığım bir konu var, “Kilis hıyarı” deriz de Kilis salatalığı demeyiz değil mi? Aslında salatalık sözcüğünün özel bir anlamı yok. Bu, “salataya konulan nesneler” anlamını taşır. Ama “hıyar”, özel bir sebze adıdır. “Hıyar” sözcüğü, nedense toplumumuzda dışlanmış, kaba görülmüş, neredeyse sözlüğümüzden silecek olmuşuz onu. Neden haksızlık ediyoruz bu sebzeye, hele de güzelim “Kilis hıyarı”na bilemem. Deniz diplerinde yaşayan bir hayvan var, adı da “deniz hıyarı”. Deniz salatalığı diyecek halimiz yok ya ona da. Neyse, bu konuda düşüncelerimi paylaşayım dedim sizinle hepsi bu. İster “Kilis Hıyarı” olsun, ister “Çengelköy Hıyarı” olsun, artık bitiyor hıyarlarımız günden güne ne yazık!

Efendim, “İstanbul ağzı”na uymuyor diye birçok Anadolu değerini yok ediyoruz bence. Oysa yazınımızda, kaç yüzyıl önceden başlamış “Mahallileşme Akımı”. Şair Necati, Şair Nedim, Enderunlu Vasıf, bu akımın önemli temsilcileridir. Halk deyişlerinin, halkın yöresel ağzının da kullanıldığı bu akıma bağlı ürünler, Osmanlı’nın yüksek düzeyde yapılan yazınına taze bir soluk, içten bir söyleyiş kazandırmıştır. İşte bu denememin üstündeki Şeyh Abdullah SERMEST Efendi’nin dizelerini biraz da bu açıyla değerlendirelim lütfen.

Kalınız sağlıcakla, hepimize bol ve arı Türkçeli günler diliyorum!

(Kilisli Olmak kitabından)

Benzer Haberler

AĞLA Milli Eğitim Bakanı ağlamış. Eğitimin içler acısı hâline mi ağladı acaba?!…...

Yorum 
0

Mehmet Şenay TAŞKENT   Geçtiğimiz hafta içerisinde arka arkaya iki acıyı birden yaşadık....

Yorum 
0

Nejat TAŞKIN   Eşi Sayın Ayten Yavaşça’nın sitesinde mesajını okuduğumda bilseniz...

Yorum 
0


Yorumlar

İsim: E-posta: Yorumunuz:
*


SON EKLENEN HABERLER

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

AĞLA Milli Eğitim Bakanı ağlamış. Eğitimin içler acısı hâline mi ağladı...

Kilis, Hannan Özüberk’le Bir ...

Mehmet Şenay TAŞKENT   Geçtiğimiz hafta içerisinde arka arkaya iki acıyı...

Sayın Alâeddin Yavaşca’ya Mezun Old...

Nejat TAŞKIN   Eşi Sayın Ayten Yavaşça’nın sitesinde mesajını okuduğumda...

Ailede Saygı

Ramazan Düşünceleri: Ailede Saygı   Metin MERCİMEK   “ANNE GEZİNDİĞİN...

Yardımlaşma Kervanına Katılın

M. Yahya EFE Sevgili okurlarım, hayatı paylaşan insanlar, aynı düzeyde değillerdir....

STK (Sivil Toplum Kuruluşları)̵...

Özgür ÇAKMAK   Avrupa Komisyonu Türkiye Temsilciliği 2001 yılında...

BÖĞÜNÜ GÖRDÜK ŞÜKÜR

Kilis Şirinlemeleri…   BÖĞÜNÜ GÖRDÜK ŞÜKÜR   Aşların içinde...

BİTMEZ DERİM

Unutup bir gün beni anmasan da ismimi Zararı yok sevdiğim böyle buyurmuş...

“Kilis Tarihi ve Kültürü Canlanıyor...

Kilis 7 Aralık Üniversitesi ile İpekyolu Kalkınma Ajansı (İKA) arasında...

Dolar ve altın durmuyor

Kilis Kuyumcular ve Sarraflar Odası Başkanı Zafer Bilik, artan döviz ve altın...

Çiftçilerin kredi borçları ertelend...

Kilis’te çiftçilerin Ziraat Bankası ve Tarım Kredi Kooperatifine olan borçları...

Dedesinin adını taşıyan okulda duyg...

Kilis’in kurtuluş mücadelesinde büyük hizmetleri bulunan Kartal Bey’in...

Kent Konseyi Genel Kurulu yapıldı

Kent Konseyi Olağan Genel Kurul Toplantısı yapıldı. Kent konseyinin başkanı...

AFAD Başkan Yardımcısı Kilis’te inc...

AFAD Başkan Yardımcısı İsmail Palakoğlu, incelemelerde bulunmak üzere geldiği...

Belediyenin geleneksel iftar progra...

Kilis Belediyesi geleneksel iftar programlarına devam ediyor. Kilis genelinde...

Yeni göreve başlayan akademisyenler...

İlahiyat Fakültesi’nde yeni göreve başlayan Türk-İslam Edebiyatı Anabilim...

Köylerde haşere ile mücadele

Kilis İl Genel Meclisi Başkanı Metin Karakuş, merkeze bağlı köylerde yürütülen...

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

BUNAMA Sigara bunamayı önlüyormuş. Evet… Genellikle bunatmayacak kadar...