Kilis Ağzı Üzerine Bir Deneme

11 Oca 2018 Per 22:11
ArtıYazı BüyüklüğüEksi

Uğur ELHAN

 

Sâki hele kalk bâdeye bak vakt-i seher bu
Sen saati dünyayı biling tezce geçer bu

Geç köprü başında ne duron altına girme
Dikkatle gözet gör ne hatar içre hatar bu

Kilisli Şeyh Abdullah SERMEST Efendi (1819-1860)

 

Daha önceki bir sayımızda (Zeytin Dalı sayı: 43 – GELORUM GİDORUM) da yazmaya çalıştığım gibi Kilis ağzının bir soyluluğu vardır. Güzel Türkçemizin söylenişinde ve yapısında hiçbir bozulma ve çirkinleşme oluşturmadan kullandığımız bir ağızdır, KİLİS AĞZI.

“Kilis Türkmen ilidir
Dili Oğuz dilidir
Suyu ab-ı hayattır
Yeli cennet yelidir.”

diyen Kilisli Muallim Rıfat BİLGE, ne de güzel dile getirmiş dilimizi bir manisinde. Kilis ağzının yazınsal yapıtlarda da kullanıldığını sıkça görmekteyiz. Üstte, önemli bir “GAZEL”inin iki beytini aldığım Kilisli Divan Şairi Abdullah SERMEST, Kilis ağzını kullanmış şiirinde, ne de güzel ve içten bir söyleyiş oluşturmuş.

Kilis ağzının doğallığı içinde Türkçe’nin kimi dil kuralları da yerli yerine oturmuştur. Halk, ayırdında ve bilincinde olmadan doğru söylenişini kullanmaktadır dilimizin. Bir Kilis atasözünde: “Kavın karpız yata yata böyür” derken, kavun ve karpuz sözcüklerindeki yuvarlak olan “u” ünlüleri Küçük Ünlü Uyumu ( KÜU ) kuralına göre kendiliğinden düzleşmiş “ı” ya dönüşmüştür. Çünkü bu kurala göre düz ünlüyle (aeıi) başlayan sözcüklerin düz ünlülerle bitmesi gereklidir. Benzer sözcükler ağzımızda çoktur; örnek verecek olursam: “tavık, sabın, zabın(zayıf anlamında – Allah şeytanına zabınlık vere!), acır, yarpız, davıl(Davıl olasang e mi!), tabıt, şammıt(Sumaklar şammıt olmuş.), zambıt(Soğan zambıt bağlamış.) gibi birçok sözcükler bugün bile kullanılıyor. Kilisli “horoz” sözcüğüne “horuz” der. Bunun da bir dil kuralına uydurma olduğunu bilmez ama bu sözcüğü doğruya uydurur konuşurken. KÜU kuralına göre yuvarlak ünlüyle(oöuü) başlayan sözcüklerde, ikinci ünlü ya dar yuvarlak (uü), ya da düz geniş (ae) olur. İşte “horoz”daki ikinci ünlü “o”, Kilis ağzında “u” ya dönüşerek, “horuz” olmuştur. Böylece kural da yerine gelmiştir. Örneğin, Kilisli “Horuzu çok olan köyün seheri gec olurmuş” der.

Türkçe’mizde kalınlık incelik kuralı diye bilinen Büyük Ünlü Uyumu (BÜU) kuralı da Kilis ağzında kendiliğinden çözümlenmiştir. Bu kurala göre sözcükler kalın ünlü(aıou) ile başlamışsa, kalın kalın ünlü ile biter; ince ünlü(eiöü) ile başlamışsa ince ünlü ile biter. Buna göre Kilisli, konuşurken hemen her sözcükte -kökeni ne olursa olsun- bu kuralı uygular. Bunlardan kimilerini sıralayacak olursak: “katmer yerine kétmer, aşir yerine éşir, ahmet yerine éhmet, mahmil yerine méhmil, ali yerine éli, sinema yerine sınama(Böyün sınamıya gidicik), şeftali yerine şefteli… vb.”

Birkaç gün önce dostlarla yine havuz başında otururken -bu arada anımsatayım 18 Kasım’dayız, biz yine havuz başındayız-, söz “Kilis hıyarı”ndan açıldı. “Ne yazık ki Kilis hıyarı da tükeniyor artık!” dedik. “Kokusuna kurban mubareğin!” dendi. “Soyulurken hıyarımızın mis gibi kokusu, bir fersah öteden bile duyulurdu!” dendi. “Önce Ekmekler Bozuldu” diyor bir öyküsünde Oktay AKBAL. Gerçekten de öyle, önce ekmekler bozulmuş, sonra da hıyarlar bana kalırsa! Ne kokusu, ne tadı kalmış hıyarımızın. Şimdi de adını siliyorlar kültürümüzden hormonlu tacirler. “İstanbul ağzı”na uymuyormuş bu hıyar sözcüğü birilerine göre. Bir de benim meraklandığım bir konu var, “Kilis hıyarı” deriz de Kilis salatalığı demeyiz değil mi? Aslında salatalık sözcüğünün özel bir anlamı yok. Bu, “salataya konulan nesneler” anlamını taşır. Ama “hıyar”, özel bir sebze adıdır. “Hıyar” sözcüğü, nedense toplumumuzda dışlanmış, kaba görülmüş, neredeyse sözlüğümüzden silecek olmuşuz onu. Neden haksızlık ediyoruz bu sebzeye, hele de güzelim “Kilis hıyarı”na bilemem. Deniz diplerinde yaşayan bir hayvan var, adı da “deniz hıyarı”. Deniz salatalığı diyecek halimiz yok ya ona da. Neyse, bu konuda düşüncelerimi paylaşayım dedim sizinle hepsi bu. İster “Kilis Hıyarı” olsun, ister “Çengelköy Hıyarı” olsun, artık bitiyor hıyarlarımız günden güne ne yazık!

Efendim, “İstanbul ağzı”na uymuyor diye birçok Anadolu değerini yok ediyoruz bence. Oysa yazınımızda, kaç yüzyıl önceden başlamış “Mahallileşme Akımı”. Şair Necati, Şair Nedim, Enderunlu Vasıf, bu akımın önemli temsilcileridir. Halk deyişlerinin, halkın yöresel ağzının da kullanıldığı bu akıma bağlı ürünler, Osmanlı’nın yüksek düzeyde yapılan yazınına taze bir soluk, içten bir söyleyiş kazandırmıştır. İşte bu denememin üstündeki Şeyh Abdullah SERMEST Efendi’nin dizelerini biraz da bu açıyla değerlendirelim lütfen.

Kalınız sağlıcakla, hepimize bol ve arı Türkçeli günler diliyorum!

(Kilisli Olmak kitabından)

Benzer Haberler

ATASÖZÜ Türk çocuklarının boyları uzamaya başlamış. İnşallah akılları kısalmaz!…...

Yorum 
0

Metin MERCİMEK “YAŞAMAK: BİRER BİRER VE HEP BERABER İPEKLİ BİR KUMAŞ DOKUR GİBİ…...

Yorum 
0

M. Yahya EFE Sevgili okurlarım, zaman çok çabuk geçiyor, kıymetini bilmek lazım. Her şey daha...

Yorum 
0


Yorumlar

İsim: E-posta: Yorumunuz:
*


SON EKLENEN HABERLER

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

ATASÖZÜ Türk çocuklarının boyları uzamaya başlamış. İnşallah akılları...

Kültür İlçesi Kadıköy’ü Tanıy...

Metin MERCİMEK “YAŞAMAK: BİRER BİRER VE HEP BERABER İPEKLİ BİR KUMAŞ...

Yıllar Sonra Öğrendim ki…

M. Yahya EFE Sevgili okurlarım, zaman çok çabuk geçiyor, kıymetini bilmek...

İntikam!

Aysel MASMANACI BEŞOĞLU   Atlar sadık hayvanlardır. Onlar da bir bakıma...

Ben-Sen-2

Mahmut İ. KANMAZ   “Siyah beyaz tuşlarında piyanomun Seni çalıyorum şimdi...

ELHANÎ’ye

Elhan Uğur Elhan Hocam annesini kaybetti, çok acı günler geçirdi biliyorum....

SABAH

Penceremi açınca, Yemi bırakıp kaçınca, Havalanan güvercin. Geri çekildim...

50 bin öğrenci karne aldı

Kilis’te okul öncesi, ilkokul, ortaokul ve lisede eğitim gören 50 bin Türk...

İl İstihdam Kurulu toplantısı yapıl...

Kilis’te İl İstihdam Kurulu 2019 Yılı 1. Olağan toplantısı, Vali Recep...

Bomba, silah, uyuşturucu ile yakala...

Kilis’te polisin bir garaja düzenlediği operasyonda el bombası, tabanca,...

Yangında mahsur kalanlar kurtarıldı...

Kilis’te 4 katlı apartmanda çıkan yangında mahsur kalan 14 kişi itfaiye...

2023 Eğitim Vizyonu Çalıştayı ünive...

Kilis 7 Aralık Üniversitesi’nin katkıları, İl Milli Eğitim Müdürlüğü’nün...

Dar gelirli vatandaşlar semt pazarl...

Kilis’te vatandaşlar ucuz olması sebebiyle semt pazarlarına ilgi gösteriyor....

KİTSO’dan dijital ehliyet hizmeti...

Kilis Ticaret ve Sanayi Odası’nda(KİTSO) Sayısal Takograf (Dijital Ehliyet)...

Temel aile bilinci eğitimi semineri...

Kilis İl Müftülüğü Aile Ve Dini Rehberlik Bürosu tarafından merkez ve...

79. BOYUT / Ahmet BARUTÇU

ÇÖP Çöp torbası kullanmasını sevmiyormuşuz. Evet… Çöpleri caddeye...

Kilis Vakfı’nın Onursal Başkanı Say...

Nejat TAŞKIN   35 senedir İstanbul’un Avrupa Yakası’ndaki Laleli semtiyle...

Vuslat Nedir ve Vuslat Hakkındaki G...

Metin MERCİMEK “BİZE GÖZÜN DEĞİL, GÖNLÜN GÖRDÜĞÜ YÜREK GEREK....