Kilis Dil Kültürümüz

04 Ara 2020 Cum 14:36
ArtıYazı BüyüklüğüEksi

Şenel ÖZKÖSELER

 

Kilis geniş bir dil kültürüne sahiptir. Dışarıdan biraz kaba gibi görünse de, öz Türkçedir.

Kilisli ünlü Türkolog Muallim Rıfat Bilge’nin dediği gibi “Kilis Türkmen ilidir, dili oğuz dilidir.”
Türkî Cumhuriyetlerinin birinde bir türkü dinledim. Nakaratı şöyleydi: “Dayzasına kurban, dayısına kurban” (day kökü kardeş anlamında herhalde) aynen Kilis gibi. Orta Asya’nın dombra dediği saz çeşidi Kilis’te dambra olarak bilinir. Hatta türkülerimize girmiştir:

Dambramın teli bekmez
Çalarım çalarım ötmez.

Ne diyorduk Kilis dil bakımından oldukça zengindir. Örneğin, herkesin dolap deyip geçtiği yere, gördüğü işe göre birçok tabir kullanır. Kapaklı olana mahmil, sandık ve yatak konan perdeyle örtülen yere yükyeri, eşik başında olan üstüne su küpü konan yer kübbiye, üstteki raf gibi olana tazar der. Bahçe havış, odadan girilen oturmak için değil de eşya konan odaya hazna, bir üst odaya çıkma der. Mutfak, matmah mutfakta şömine gibi olana ocaklık, bacasına puhara der Kilis.
Doğradığı şeyler boyutunu anlatmaya, küncü gibi, kül gibi der.
Herkesin, merdiven dediğine, taştan olanına, dereç, tahtadan yapılan, portatif olana süllüm der.
Onu sevmiyorum, görmek istemiyorum, hareketleri hoşuma gitmiyor yerine sıtkım sıyrıldı der.
Gücünün yetmeyeceği ise kalkışana, teti teti yeridin, sekkke sebilin kaldı der.
Beğenmediği, bir kalıba uyduramadığı kişiye tiskiit der.
Tahtadan yapılan külekçilerin yaptığı yuvarlak kutulara kullanıldığı yere göre ad verir duz (Azeriler de duz diyor) ölbesi, bekmez ölbesi, dikiş ölbesi. Büyük olanına yogurt külegi, bekmez küleği der.
Çamaşır leğenine teşt, hamur yoğrulanına leğençe, hedik kaynatılan büyük kazana halle, salça kaynatılanına tist der. Bakır tepsinin büyüğüne sini, küçüklerine mecmee der. Un elediği sofraya iteyi der. Yüzü renksiz olana iteyi süratli der.
Kusuru çok çirkin olana kısaca örbet der.
Bazen, uzun cümleleri yerine bir kelimeyle anlatır. Sen bilirsin, nasıl istersen öyle yap, ben karışmıyorum, ne halin varsa gör diyeceğine ıstıfıl ol der.
Küçülen, çekişen şeye sınmış der, o yüzden mi makasa küçülten anlamında sındı diyor bilemiyorum.
Atlas kumaşa sire der Kilis. Herhalde parlak anlamında… Birisinin eşyasını izinsiniz kullanana kızınca sirisi mi soyuldu der. Amerikan bezine kâhke bezi, düz beyaz patikaya has, âlâ anlamında hasa der.
Pisboğaz, her yiyeceği canı çekene dennek, her yemeğe batana sümsük der.
Bukalemuna ( üzerine örtü örtüp renk değiştirmesine fal tutar) ağbaht karabaht der. Kilis içinde tülbent dolak, köyler, başı açık olana dolbak der. (Dol kökü baş anlamına geliyor herhalde)
Her şeyi kısaca söyler Kilis geliyorum yerine gelorum, gidiyorum yerine gidorum, ne yapıyorsun yerine nedon, ne yapayım yerine kısaca nedim, der Kilis. Sahi mi yerine essah mı? Çamaşır yerine don der. İç çamaşırına köynek der. İçinden çıkamadığı duruma, çözemediği insanlara endiyatlı der.
Toprak su kabına küp, sırlı olanına carra, cam olanına ketremiz der. Köylerde, toprak yerine torpak, yaprak yerine yarpak derler. Kilis bunları doğru söyler ama kibrit yerine kirbit, Meryem yerine Meyrem, ekşi yerine eşki der.
Motosikletin en çok olduğu ildir Kilis. Önceleri motorsiklete çıkardığı sese bakıp kısaca patpat derdi.
Renkleri de kendince adlandırır. Mor rengin bir tonuna mentiri (mor şebboy) der. Yavruağzına mişmişi (kayısı) kavuniçi der. Yavruağzı güle, tango gül der.
Çocuk ayakkabısına kelik der. Takunyaya kapkap der.
Tahtadan üç tekerli yürütece çıkrık der. Topaca deveme, tahtadan yapılmış dişlileri döndükçe ses çıkaran oyuncağa, kaynana zırıltısı der. Yuvarlak çembere (çocukların oynadığı) tengirşek der.
Başkalarına özenenlere, sen kendi ağıdını ağla der. Büyüğün yoksa böyük bir daş koy der. Her yiğit lağabıyla anılır der. Büyük kız dururken, küçük kız istenirse, yorgan kalkmadan, döşek kalkmaz der. Daha neler der neler…

Benzer Haberler

Metin MERCİMEK “YORGAN YÜZÜNÜN BELİRLEYİCİ UNSURU, ÖNCELİKLE KUMAŞIN TERLETMEYEN,...

Yorum 
0

M. Yahya EFE Sevgili okurlarım, Dünyanın en zor işi hayatı güzel yaşamaktır bence. Bazı insanlar...

Yorum 
0

Hayattan Kesitler-XVIII   Tellal   Memik KÖMEKÇİ   1967-68 yıllarında ben ilkokul...

Yorum 
0


Yorumlar

İsim: E-posta: Yorumunuz:
*


SON EKLENEN HABERLER

Elazığ Karşıyaka Mahallesi’nd...

T.C Çevre ve Şehircilik Bakanlığ Toplu Konut İdaresi Başkanlığı tarafından...

Nişantaşı Üniversitesi 251 öğretim ...

Nişantaşı Üniversitesine; 2547 sayılı Yüksek Öğretim Kanunu “Öğretim...

Zonguldak Bülent Ecevit Üniversites...

Sözleşmeli Personel Çalıştırılmasına İlişkin Esaslar hükümlerine göre...

Kilis’te Yorgancılık Sanatı

Metin MERCİMEK “YORGAN YÜZÜNÜN BELİRLEYİCİ UNSURU, ÖNCELİKLE KUMAŞIN...

Yaşamımızda İnsan İlişkileri

M. Yahya EFE Sevgili okurlarım, Dünyanın en zor işi hayatı güzel yaşamaktır...

Tellal

Hayattan Kesitler-XVIII   Tellal   Memik KÖMEKÇİ   1967-68 yıllarında...

Fahriye Abla

Turgay MUTLU   Her erkeğin ilk gençliğinde aklını başından alan bir...

Hz. Fâtımâ Seçilmiş ve Sevilmiştir...

Uğur KEPEKÇİ   Prof. Dr. Haydar Baş, Ehl-i Beyt’in takip edilmekten...

SPOR MERKEZİ YAPIM İŞİ

KİLİS BELEDİYE BAŞKANLIĞI SPOR MERKEZİ YAPIM İŞİ yapım işi 4734 sayılı...

KİLİS 2. ASLİYE CEZA MAHKEMESİNDEN...

T.C. KİLİS 2. ASLİYE CEZA MAHKEMESİNDEN İ L A N DOSYA NO : 2019/469 KARAR...

DİZELERİNİZ..

SEVMEK   Sevmek her kalpte bir değil, anladım Sevmek günahsa eğer, günahkârım...

Ürünlerini zararına bile satamıyorl...

Kilisli sebze-meyve üreticileri, ürünlerini zararına bile satamadıklarını...

Valilik açıkladı: Okulların açılmas...

Kilis’te yüz yüze eğitim için; 1 Mart 2021 Pazartesi günü Cumhurbaşkanlığı...

Memiler: Kilis 2. kategoride risksi...

Kilis Esnaf ve Sanatkârlar Odası (KESOB) Başkanı Şevket Memiler, pandemi...

KİLİS’TE İNTİHAR GİRİŞİMİ!...

Kilis’te çocuklarını göremediğini iddia eden bir şahıs yüksek bir binanın...

Hastalıklı fidanlar imha edildi

İl Tarım ve Orman Müdürlüğü personeli tarafından fidan ve tohum satan...

Sentetik Tramadol hap ele geçirildi...

Kilis İl Emniyet Müdürlüğü Narkotik Suçlarla Mücadele Şube Müdürlüğü...

Kurallara uyanlar uymayanlara tepki...

Kilis’te korona virüs tedbirlerine uyan birçok vatandaşın, maske takmayan...